Hasidik Yahudilerin gizli dünyası

Bundan bir süre önce, bir arkadaşımla buluşmak üzere Brooklyn’de iken, siyah pardüseli, siyah şapkalı binlerce adamın anlamadığım bir dilde bir sinagogun etrafında şarkılar söyleyerek dans ettiklerini gördüm. Bu insanlar kimdi? Neden bu tuhaf giysileri giyiyorlardı? Dillerinin İbranice olduğunu sonradan öğrendim.
Aydoğan Vatandaş

Yirmi yıldan daha uzun bir süredir Brooklyn’de ticaretle uğraşan arkadaşım Mehmet Şenkaya’ya sordum bu insanların kim olduklarını.

‘Bunlar Hasidik Yahudiler’ dedi Mehmet Şenkaya. Çok dindardırlar, kendilerinin dışındaki Yahudileri de pek Yahudi olarak görmezler’ deyince şaşırdım. ‘Kendi aralarında da farklı gruplar var ve bunlar Lubavitç Hasidikleri’ dedi.

Sonra biraz çekingenlikle o siyah manto ve şapkalı sakallı Yahudilerden birini gözüme kestirerek yanına yaklaştım. Öğrendiğime göre “Simçat Torah” denilen bir Yahudi bayramını kutluyorlarmış. Tevrat’ın okunuşunun bir yılda tamamlandığı güne “Simcat Torah” deniyormuş. Tevratı sinagog etrafında yedi kez dolaştırdıklarını ve Hasidik cemaati ile Tevrat arasında özel bir ilişki olduğuna inandıkları için bir tür memnuniyet ifadesiymiş bu bayram.

Bu insanlar kimdi ve neden Amerikan kültürünün ana damarından bu kadar ayrık görünüyorlardı? Merakım gittikçe daha da artıyordu.

Böylece New York’taki Hasidik dünyasının kapısını açmaya karar verdim. Onlarla temasa geçip kapının diğer tarafında ne olduğunu bulup bulamayacağımı denemeye karar verdim.

Tarihsel olarak baktığımızda Hasidizm on sekizinci yüzyılın ikinci yarısında Polonya’da başlayan cemaatsel-dinsel bir hareketti.

Bu hareket dua, gizemcilik, dans etme, şarkı söyleme, öykü anlatma ve günlük yaşamın kutsanmasını Talmud ilmiyle geleneksel Yahudi değerlerini yeniden tanımlamıştı. (Talmud Yahudilerin sözel yasası ile bu konuda M. Ö. Üçüncü ve beşinci yüzyılda Filistinli ve Babilli alimlerce yazılmış olan yorumlara verilen addı.)

Lider merkezli hareketlerin genellikle liderlerinin adlarıyla anıldığını biliyoruz.

Yıllar içinde gelişen ve Divan (Court) denilen çeşitli Hasidik grupları, Avrupa’da kurucularının doğum yeri olan bölgenin adıyla adlandırılmıştı.

Belzliler Belz’den, Bobovlular Bobov’dan (ikisi de Galiçya kasabası) gelmişti vb. Bostonlu denilen ve liderinin divanı Boston’un Brookline banliyösünde olan Amerikalı bir grup bile vardı.

Bugün dünyada, yüzyılın başındaki sayının beşte biri olan iki yüz elli bin kadar Hasidik Yahudisi olduğu tahmin edilmektedir. İki yüz bin kadarı Birleşik Devletler’de ve bunların yaklaşık yarısı da Brooklyn’de yaşıyor.

Adlarını yıllarca hanedanlarının merkezliğini yapmış olan şehirden alan Lubavitçliler’in dünya çapındaki en kalabalık, soykırım ve Rus pogromlarını atlatan cemaatlerden biri olduğuna inanılıyor.

Brooklyn’in Williamsburg kesiminde yaşayan Satmarlılar ise New York’taki en kalabalık grup.

Köken itibariyle Macaristan’dan gelmiş olan bu grup, II.Dünya Savaşı ülkelerine 1944’e kadar ulaşmadığı için savaşı büyük sayılar halinde atlatabilmişler. Diğer grupların çoğu (aralarında Gerliler, Bobovlular ve Belzliler var) Brooklyn’in Boro Parkı kesiminde yaşıyorlar.

Küçük bir grup da Westchester, Rockland County ve New Jersey’de yaşıyor. Gruplar birbirine çok benzese de, bazıları arasında farklılıklar ve hatta derin husumetler de gelişmiş zaman içerisinde.

Şehir içi ve çevresindeki kalabalık Hasidik mevcudiyetine karşın, beni yaşamlarına kabul edecek bir aile bulmak, bana bu insanların ne kadar kuşkucu olduğunu da kanıtladı. Hasidismin çoğu yabancılardan kuşkulu, gazetecilere karşı da çok güvensiz. Aylar süren araştırmadan sonra, Lubavitçlileri denemeye karar verdim.

Çoğu New Yorklunun aşina olduğu Lubavitçliler geleneksel olarak diğer Hasiklere’e göre yabancılara daha açık olagelmişler. Kendisi de Yahudi ama dindar olmayan bir Amerikalı yazar dostum beni Lubavitçli bir aile ile tanıştırdı. Dostum, isimlerini yazmamam ve fotoğraflarını çekmemem koşuluyla beni evlerine kabul edebileceklerini söyledi. Aslında aylar süren çabalarımdan sonra bu bile bir şeydi.

Crown Heights, şehrin on beş bin Lubavitçlinin çoğunun yaşadığı yer. Burada çoğunlukla Doğu Avrupalı, ultra-ortodoks Yahudiler yaşadığı için, koşer kasap ve lokantaları, dini okul ve kitapçılar, ayin ve dinsel hayat olabildiğince on dokuzuncu yüzyılda olduğu gibi korunmaya çalışılmış. Fakat modern dünyada yaşayan Yahudiler için bile burası yabancılar için gizemli bir dünya. Mahallenin sınırları kuzeyde Atlantic, güneyde Clarkson Avenue, doğuda Ralph, Doğu New York ve Utica Avenue ve batıda Ocean ve Flat-bush Avenue…

Fakat gerçekte Lubavitçlilerin Crown Heights’ının sınırları havraları, okulları, koşer dükkanları ile daha küçük bir alanı içeriyor.

Mahalle sakinlerinin çoğunluğu gerçekte zenci, fakat belki de giysilerindeki eski modadan, ya da havralarının önünde toplandıklarında göze kalabalık göründüklerinden Hasidikler çoğunluk gibi görünüyor.

Savaş sonrası yıllarda mahalle yoğun olarak Yahudiymiş, fakat elli ve altmışların sonlarında çok sayıda zenci ve Porto Rikolunun gelmesiyle, Yahudi nüfusunun çoğu buradan ayrılmış. Tam anlamıyla bir Yahudi mahallesinde yaşamak isteyenler Boro Park’a taşınmış, daha mobil olanlar banliyöye taşınmış. Lubavitçliler ise burda kalmış.

Mahalleye ilk ziyaret günümde, sokaklarda sakallı, siyah şapkalı, kara giysili adamlar gördüm. Birbirlerine benzer görünüyorlardı. Diğer insanlarla göz temasından kaçınarak gözleri yerde, son derece mahcup bir şekilde aceleyle yürüyorlardı.

Başlarının hafifçe gerisine konmuş siyah şapkalar, kara buruşuk giysiler ve boynu düğmelenmemiş beyaz gömlekler giyiyorlardı. Ceketlerinin altından, erkeklerin dinsel görevlerini yerine getirmelerini hatırlatmak üzere parmak çevresindeki bir tel sarar gibi giydikleri dört köşeli saçaklı bir iç çamaşırı olan masal düğümünün uçları sarkıyordu. Bütün Hasidikler gibi “Sakalının köşesini bozmayacaksın” (Leviticus 19:27) Tevrat emrine uygun sakalları vardı.

Bununla birlikte diğer Hasidiklerin aksine yetişkin Lubavitçliler, alimleri sakal kesmeye aykırı emrin kakülü içermediğini düşündüğü için peyes ya da kakül bırakmıyorlardı. (Henüz sakalları çıkmamış genç Lubavitçli erkeklerin kakül bırakması gerekiyormuş.) Şapkaları Yahudi geleneğine ait olmadığı ve sadece Doğu Avrupalı Yahudilerin eski Polonyalı derebeylerinden ödünç aldıkları bir aksesuar olduğu için Şebt ve diğer özel olaylarda çoğu Hasidik yahudinin tercih ettiği shtreimls denen geniş kürklü şapka takmıyorlar. Diğer Hasidik grupları Lubavitçlileri bazen geleneksel Hasidik giysisinin şıklığını vurgulamadıkları ya da çoğunun yaptığı gibi aynı duygusal gösteri ile daven (dua) etmedikleri için suçluyorlar. Lubavitçliler ise bu eleştiriyi umursamıyorlar.

Atalarının geleneklerini takip etmelerine karşın, kişinin dinsel duygusunun yoğunluğunun dua ederken öne arkaya sallanmakla ya da şapkasının biçimiyle açıklanamayacak kadar özel bir şey olduğunu savunuyorlar.

Hasidik giysisi, çeşitli çar ve kayzerlerin, Yahudilerin toplumun geri kalanından farklı giyinmesini yasaklayan bir ferman yayınladığı zaman yapılması gereken uzlaşmaların bir sonucu olarak ortaya çıkmış. Hasidikler hiç bir koşulda şapkalarını çıkaramayacağına göre (Allah’a saygının bir ifadesi olduğuna inandıkları için), en makul olarak kendi yurttaşlarının şapka biçimini uyarlamışlar.

Modern bir hareket olarak Hasidizm on sekizinci yüzyılda başlamasına karşın, kökleri Tevrat yıllarına kadar gidiyormuş. İbranice hasid sözcüğü ‘sadık’, ‘mümin’ anlamına geliyor ve her zaman bir tür ruhsal titizlik ifade etmiş. Sözcük Mezmurlar Kitabında ve Makkabilerin Birinci ve İkinci Apokrifal kitabında geçiyor. M.Ö. ikinci yüzyılda, Filistin’de, ‘Hasidean’ denen bir grup, Yahudileri Helenleştirmeye kalkışan ‘Antiochus Epiphanes’e’ karşı Judas Maccabaeus’un isyanına katılmış. Bu Hasideanlar, saflık ve azizlikleriyle tanınmış olmalarına karşın Yahudi dindaşlarından herhangi biçimde ayrı olarak değerlendirilmemişler; fakat baskı karşısında yoğun imanları ve dinlerine inatla bağlılıkları nedeniyle dindaşları tarafından hayranlık görmüşler.



17.Mayıs.2008 12:59:47

Puan 3.78/5 1 2 3 4 5 Puan: 3.8/5 (172 oy verildi)
	Yazıcı Görünümlü Sayfa		Arkadaşına Yolla		Yorum Yazabilirsiniz
isim: e-posta: arkadaşınızın ismi: arkadaşınızın e-posta:
ad soyad: yorum:
Yorumlar    E.Dağıstan "Hasidean" denince Felak suresinin son ayeti aklıma geldi. Merak eden tefsiri için şuraya bakabilir : http://www.kuranikerim.com/telmalili/felak.htm    ferit dogan merhaba güzel yazın için tebrik ediyorum.bu konuda bir tez yazmanızın gerekli olduğunu değerlendiriyorum. muhabetle...
Aydoğan Vatandaş Arşivi Obama’nın Başkanlığı bir devrim midir? 06.Kasım.2008 NY Türk Film Festivali ve akılda kalanlar 12.Ekim.2008 Washington-New York arasında birkaç küçük not 27.Eylül.2008 Gürcistan ve ABD Seçimleri 22.Ağustos.2008 Ergenekon 2001'de neden kapatıldı? 08.Ağustos.2008 Agarta, parapsikoloji ve Ergenekon! 02.Ağustos.2008 ‘Agarta meselesi’ ya da ‘iddianameyi sulandırma çabası’! 18.Temmuz.2008 ABD İran'a saldıracak mı? 26.Haziran.2008 Hasidik Hareketin Kökenleri 28.Mayıs.2008 Hasidik Yahudilerin gizli dünyası 17.Mayıs.2008 Ekim ayına dikkat! 11.Mart.2008 NUH GÖNÜLTAŞ'I DOĞRU OKUMAK! 13.Haziran.2007 GENELKURMAY’IN TERÖRE KARŞI KİTLESEL TEPKİ ARAYIŞI 09.Haziran.2007 TERÖR VE FIRSAT OPERASYONU! 07.Haziran.2007 Beatles’ın ‘Dr. Robert’i bir Türkmüş! 08.Mayıs.2007 NY TIMES: ABDULLAH GÜL ORTA SINIFIN YÜKSELİŞİ! 26.Nisan.2007 TÜRKİYE ÇOK DİKKAT ETMELİ! 18.Nisan.2007 Amerikan Kongresi’ne New York çıkarması 11.Nisan.2007 Psikolojik Savaş Filmlerle devam ediyor: 300 Spartalı 15.Mart.2007 Hayalet Sistemi! 02.Mart.2007 Amerika’da Eğitim 25.Şubat.2007 Yahudi Efendi, Vahdettin ve Emmanuel Karasu! 17.Şubat.2007 Amerikan Senatosu’na mektup kampanyası 04.Şubat.2007 Tahrik ve Milliyetçi Öfke! 28.Ocak.2007 Hrant Dink Cinayeti: Bir Taşla birkaç kuş 19.Ocak.2007 Çetin Paşa Ne Demek İstiyor? 14.Ocak.2007 Tayyip Erdoğan Sokakta kazandı, Sokakta kaybeder! 12.Aralık.2006 ‘ERKE’nin Makinesi’ ve ‘Ya Tutarsa?’ 24.Kasım.2006 İSMET ÖZEL'DEKİ EGO ECEVİT VE GÜLEN'DE YOK! 11.Kasım.2006 Artık gitmesi gerekenler! 10.Kasım.2006 Kongre Seçimleri: Bush Yönetimi İçin Sonun Başlangıcı! 09.Kasım.2006 AHMEDİNEJAD... BİR YAHUDİYE SARILIRKEN? 23.Eylül.2006 Dün ben de oradaydım 12.Eylül.2006 Din Üzerinden Siyaset! 05.Eylül.2006 Doğu Perinçek’i Anlamak 02.Eylül.2006 Yaşar Büyükanıt Dönemi Nasıl Olacak? 02.Ağustos.2006 Hz. İsa Barış timsaliydi. 31.Temmuz.2006 Reha Paşa Olayı! 18.Temmuz.2006 ERTUĞRUL BEY'İN SARI TİŞÖRTÜ 04.Temmuz.2006 TÜRKİYE BİR DAHA HAPISHANE OLMAYACAK 02.Temmuz.2006 GENELKURMAY BAŞKANI KİM OLACAK? 22.Haziran.2006 Nuh Gönültaş'tan korkulur! 19.Haziran.2006 FEHMI KORU’NUN BILDERBERG TOPLANTISINA KATILMASI NE ANLAMA GELIYOR? 13.Haziran.2006 Bir köşe Yazarı Olarak Komplo Teorisyeninin Portresi 08.Haziran.2006 Aydın Doğan, Ertuğrul Özkök'e daha ne kadar dayanabilir? 03.Haziran.2006 Cemaat klübeleri mi, cemaat klüpleri mi 01.Haziran.2006 DERIN DEVLET, ERGENEKON VE EROL MUTERCIMLER 27.Mayıs.2006 New York’ta Turk Haftasi 23.Mayıs.2006 DA VINCI YALANI 18.Mayıs.2006